Μια ολόκληρη εποχή περνά πλέον στην ιστορία για τη Χίο και τον ιστορικό Ανάβατο, καθώς έφυγε από τη ζωή η τελευταία μόνιμη κάτοικος του μεσαιωνικού οικισμού, Σμαράγδα Παπαστυλιανού. Ο θάνατός της σηματοδοτεί το τέλος της ανθρώπινης παρουσίας σε έναν τόπο που επί αιώνες υπήρξε σύμβολο αντοχής, μνήμης και παράδοσης.
Η Σμαράγδα Παπαστυλιανού είχε επιλέξει να ζήσει μακριά από τους ρυθμούς της σύγχρονης ζωής, παραμένοντας για δεκαετίες στον Ανάβατο, έναν από τους πιο εμβληματικούς και ατμοσφαιρικούς οικισμούς του Αιγαίου. Επιστρέφοντας στο χωριό της οικογένειάς της μετά από χρόνια επαγγελματικής δραστηριότητας στον Πειραιά, αφιέρωσε τη ζωή της σε έναν τόπο που οι περισσότεροι γνώριζαν μόνο ως ιστορικό μνημείο.
Ο Ανάβατος, χτισμένος σε απόκρημνο βραχώδες ύψωμα στο κέντρο της Χίου, αποκαλείται συχνά «Μυστράς του Αιγαίου» λόγω της ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής και της ιστορικής του διαδρομής. Ο οικισμός υπήρξε σημαντικό αμυντικό καταφύγιο κατά τους βυζαντινούς και μεταγενέστερους χρόνους, ενώ η εγκατάλειψή του συνδέθηκε με πολεμικές καταστροφές, φυσικές καταστροφές και τη σταδιακή αστικοποίηση του νησιού.
Για περισσότερα από τριάντα χρόνια, η «κυρά Σμαράγδα», όπως την αποκαλούσαν οι Χιώτες, αποτέλεσε το ζωντανό σύμβολο του οικισμού. Ζώντας ανάμεσα στα πέτρινα σπίτια, με συντροφιά τα βιβλία, τη μουσική και τα αγαπημένα της ζώα, κράτησε αναμμένη τη φλόγα ενός τόπου που αρνήθηκε να εγκαταλείψει. Η παρουσία της προσέδιδε στον Ανάβατο μια μοναδική ανθρώπινη διάσταση, πέρα από τη μνημειακή και τουριστική του αξία.
Ο θάνατός της προκαλεί συγκίνηση στην τοπική κοινωνία, αλλά και προβληματισμό για το μέλλον των ιστορικών οικισμών που αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο της ερήμωσης. Παρά τις προσπάθειες ανάδειξης και προστασίας τους, πολλά χωριά με βαθιά ιστορική σημασία δυσκολεύονται να διατηρήσουν μόνιμο πληθυσμό και καθημερινή ζωή.
Η ιστορία της Σμαράγδας Παπαστυλιανού αποτελεί υπενθύμιση ότι η πολιτιστική κληρονομιά δεν βρίσκεται μόνο στα κτίρια και στα μνημεία, αλλά και στους ανθρώπους που επιλέγουν να τη διατηρούν ζωντανή. Με την απώλειά της, ο Ανάβατος περνά οριστικά σε μια νέα εποχή, διατηρώντας όμως αναλλοίωτη τη θέση του ως ένα από τα πιο ιδιαίτερα ιστορικά τοπόσημα του Αιγαίου.
