Κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων που έχουν πραγματοποιηθεί τα τελευταία χρόνια στο Ιράν έχουν καταγραφεί πολλά περιστατικά τραυματισμών στα μάτια. Γυναίκες, νέοι και φοιτητές, συχνά ακόμη και περαστικοί, έχουν χάσει το ένα τους μάτι, ή την όρασή τους, από σφαίρες ή βλήματα.
Αντίστοιχα αρκετά περιστατικά καταγράφηκαν στην διάρκεια των τελευταίων διαδηλώσεων που συγκλόνισαν το Ιράν. Η δικηγόρος και βραβευμένη με Νόμπελ Ειρήνης το 2003, Σιρίν Εμπαντί, εκτίμησε στις 9 Ιανουαρίου ότι από όταν ξεκίνησαν οι διαμαρτυρίες στις αρχές του έτους «τουλάχιστον 400 άτομα έχουν εισαχθεί σε νοσοκομείο στην Τεχεράνη με τραυματισμούς στα μάτια που σχετίζονται με πυροβόλα όπλα».
Η καταστολή που ακολούθησε τις μαζικές διαμαρτυρίες που ξεκίνησαν στα τέλη Δεκεμβρίου 2025, εντάθηκε μετά από το μπλακ άουτ του Διαδικτύου. Ανεξάρτητες ιατρικές εκθέσεις και μαρτυρίες κάνουν λόγο για γεμάτα νοσοκομεία με τραυματίες, πολλοί από τους οποίους φέρουν τραυματισμούς που σχετίζονται με τα μάτια, και εκτεταμένη χρήση πυροβόλων όπλων με πραγματικές σφαίρες εναντίον του πλήθους, κάτι που έχει καταγραφεί σε αρκετές ιρανικές επαρχιακές περιοχές.
«Οι δυνάμεις ασφαλείας πυροβολούν σκόπιμα στο κεφάλι και τα μάτια. Θέλουν να βλάψουν το κεφάλι και τα μάτια, ώστε να μην μπορούν πλέον να βλέπουν, το ίδιο πράγμα που έκαναν και το 2022», φέρεται να δήλωσε στον Gurdian ένας από τους γιατρούς σε ιρανικό νοσοκομείο.
Αυτά τα βίαια περισταστικά απηχούν την αρχαία αρχή σύμφωνα με την οποία το σώμα γίνεται αντιληπτό ως κεφάλαιο που κατέχει προσωπική εξουσία, επομένως το να στοχεύεις τα μάτια συμβολίζει την απογύμνωση κάποιου από το προσωπικό, πολιτικό του κεφάλαιο, εξηγεί η καθηγήτρια Φιρουζέ Ναχαβαντί τονίζοντας πως με ένα παράδοξο τρόπο η τακτική αυτή καθιστά ορατή τη βαρβαρότητα του καθεστώτος σε όλους.
«Καθώς κυκλοφορούν ακρωτηριασμένα πρόσωπα, τα θύματα γίνονται σύμβολα και τα μάτια που έχουν χάσει γίνονται μαρτυρία της βαθιάς κρίσης δημοκρατικής νομιμότητας του Ιράν», αναφέρει προσθέτοντας πως πυροβολώντας τα μάτια, η ιρανική κυβέρνηση αναβιώνει μια παλιά αρχή για την κυριαρχία: αν αφαιρέσεις την ικανότητα ενός ατόμου να βλέπει, το «σβήνεις» πολιτικά.
«Βλέπω, άρα γνωρίζω, κρίνω, κυβερνώ»
Η εξουσία και τα μάτια είναι άρρηκτα συνδεδεμένα στην αρχαία πολιτική κουλτούρα του Ιράν, όπως σημειώνει Φιρουζέ Ναχαβαντί. «Βλέπω, άρα γνωρίζω. Βλέπω, άρα κρίνω. Βλέπω, άρα κυβερνώ».
Αυτή η έννοια διατρέχει όλο το λογοτεχνικό και πολιτικό πεδίο του Ιράν. Για παράδειγμα, στο «Σαχναμέ» (Βιβλίο των Βασιλέων) του Φερντοσί, η τύφλωση αποτελεί αφηγηματικό δείκτη πολιτικής και κοσμικής παρακμής: προαναγγέλλοντας την απώλεια του φάρ (θεϊκής δόξας), της αρχής της νομιμοποίησης της εξουσίας ως διαρκούς, συμβολικού αποκλεισμού από την άσκηση της κυριαρχίας. Το να είσαι τυφλωμένος είναι συνώνυμο με το να έχεις εκπέσει.
Στο βιβλίο υπάρχει ένα απόσπασμα τύφλωσης με βέλος. Αυτό το απόσπασμα αποτελεί μια χαρακτηριστική σκηνή για το πολιτικό βασίλειο του Ιράν, σχολιάζει: στοχεύοντας τα μάτια, η ιστορία συνδέει την απώλεια της όρασης με την αποκήρυξη της εξουσίας και το τέλος κάθε λόγου διεκδίκησης κυριαρχίας.
Και ιστορικά όμως η τύφλωση χρησιμοποιήθηκε ως πολιτικό όπλο εξουδετέρωσης. Ήταν ένας τρόπος εξάλειψης ενός αντιπάλου. Οι τυφλοί δεν εκτελούνταν, αλλά εξαφανίζονταν από την πολιτική σκηνή.
Έτσι, ο Σάχης της Περσίας Αμπάς ο Μέγας (ο οποίος κυβέρνησε από το 1588 μέχρι τον θάνατό του το 1629) τύφλωσε αρκετούς από τους γιους και τους εγγονούς του, οι οποίοι θεωρούσε ότι συνωμοτούσαν εναντίον του ή ότι αντιτίθεντο στη διαδοχή του θρόνου.
Αντίστοιχα, το 1742, ο Ναντέρ Σαχ διέταξε την τύφλωση του γιου του, τότε κληρονόμου του θρόνου, Ρεζά Κολί Μίρζα, μια εμβληματική πράξη πολιτικής φίμωσης στην Περσία.
Οι σημερινές διαδηλώσεις
Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν ισχυρίζεται ότι χρησιμοποιεί την τύφλωση ως τιμωρία, αλλά ο μεγάλος αριθμός των τραυματισμών στα μάτια κατά τη διάρκεια της σύγχρονης καταστολής αποκαλύπτει μια συνέχεια της τακτικής σε συμβολικό επίπεδο, αναφέρει η καθηγήτρια προσθέτοντας ότι σήμερα αποτελεί ευρέως διαδεδομένη τακτική που εφαρμόζεται με τη χρήση όπλων που χαρακτηρίζονται ως «μη θανατηφόρα» και σπάνια τιμωρείται.
«Στο σύγχρονο Ιράν, τα μάτια έχουν γίνει πολιτικό όπλο. Οι διαδηλωτές κινηματογραφούν, καταγράφουν και μεταδίδουν αυτό που βλέπουν. Οι εικόνες κυκλοφορούν, φτάνουν στα σύνορα και αποδυναμώνουν το αφήγημα της κυβέρνησης. Όταν χτυπιούνται τα μάτια, δεν μπορείς να δεις ή να δείξεις στους άλλους, γεγονός που σταματά την κινηματογράφηση, την αναγνώριση και την μαρτυρία», αναφέρει τονίζοντας ότι ο συμβολισμός της τακτικής παραμένει αναλλοίωτος στο χρόνο.
Με πληροφορίες από The Conversation
