Οι ροές ρωσικού φυσικού αερίου προς την Ευρώπη μέσω της Ουκρανίας σταμάτησαν καθώς έληξε μια βασική συμφωνία διαμετακόμισης, αυξάνοντας το διακύβευμα για την ενεργειακή ασφάλεια της ηπείρου, καθώς αντλεί σε μεγάλο βαθμό από τα αποθέματα. «Λόγω της επανειλημμένης και ρητής άρνησης της ουκρανικής πλευράς» να παρατείνει τις πενταετείς συμφωνίες, η Gazprom PJSC “στερήθηκε της τεχνικής και νομικής δυνατότητας να προμηθεύει αέριο για διαμετακόμιση μέσω του εδάφους της Ουκρανίας από την 1η Ιανουαρίου 2025”, ανέφερε ο ρωσικός γίγαντας φυσικού αερίου σε ανακοίνωση στο Telegram.
Η διακοπή της παλαιότερης οδού φυσικού αερίου της Ρωσίας προς την Ευρώπη τερματίζει μια δεκαετία τεταμένων σχέσεων που προκλήθηκαν από την κατάληψη της Κριμαίας από τη Ρωσία το 2014. «Σταματήσαμε τη διαμετακόμιση του ρωσικού φυσικού αερίου. Αυτό είναι ένα ιστορικό γεγονός. Η Ρωσία χάνει τις αγορές της, θα υποστεί οικονομικές απώλειες. Η Ευρώπη έχει ήδη λάβει την απόφαση να εγκαταλείψει το ρωσικό φυσικό αέριο», δήλωσε ο υπουργός Ενέργειας της Ουκρανίας Γκέρμαν Γκαλούσενκο.
Η διακοπή των ροών φυσικού αερίου ήταν αναμενόμενη εν μέσω του πολέμου, ο οποίος ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 2022. Η Ουκρανία ήταν ανένδοτη ότι δεν θα παρατείνει τη συμφωνία εν μέσω της στρατιωτικής σύγκρουσης.
Για πέντε δεκαετίες η Ουκρανία αποτελούσε βασική οδό για την προμήθεια φυσικού αερίου στην Ευρώπη, ακόμη και κατά τη διάρκεια των σχεδόν τριών ετών από την πλήρους κλίμακας εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Η διακοπή σημαίνει ότι κάποιες κεντροευρωπαϊκές χώρες που έχουν βασιστεί στις ροές θα αναγκαστούν να προμηθεύονται ακριβότερο αέριο από αλλού, αυξάνοντας την πίεση στις προμήθειες σε μια εποχή που η περιοχή εξαντλεί ήδη τις χειμερινές της αποθήκες με τον ταχύτερο ρυθμό των τελευταίων ετών.
Η Ουκρανία σταμάτησε τις εξαγωγές ρωσικού φυσικού αερίου μέσω του εδάφους της από τις 7 π.μ. τοπική ώρα την Τετάρτη προς το συμφέρον της εθνικής ασφάλειας, ανέφερε το υπουργείο Ενέργειας του Κιέβου σε ανακοίνωσή του στο Telegram.
Οι υποδομές φυσικού αερίου της Ουκρανίας έχουν προετοιμαστεί για να λειτουργήσουν εν μέσω μηδενικής διαμετακόμισης από τη Ρωσία και οι ξένοι εταίροι της χώρας έχουν προειδοποιηθεί εκ των προτέρων, αναφέρει η ανακοίνωση. Η Ουκρανία έχει εξασφαλίσει εγγυημένες προμήθειες φυσικού αερίου ενισχυμένες μέσω μιας νότιας διαδρομής, καθώς και από την Πολωνία, ανέφερε ο Διαχειριστής Μεταφοράς Αερίου της χώρας στην ιστοσελίδα του.
Προς το παρόν, δεν υπάρχει εναλλακτική λύση για την πενταετή συμφωνία διαμετακόμισης, παρά τις πολύμηνες πολιτικές συγκρούσεις. Ενώ οι μεταφορές μέσω της Ουκρανίας αντιπροσωπεύουν μόνο το 5% περίπου των αναγκών της Ευρώπης σε φυσικό αέριο, η περιοχή εξακολουθεί να αισθάνεται τους μετασεισμούς μιας ενεργειακής κρίσης που προκλήθηκε από την πλήρους κλίμακας εισβολή του Κρεμλίνου στη γείτονα.
Το τέλος της συμφωνίας διαμετακόμισης ανέδειξε τη συνεχιζόμενη εξάρτηση της Ευρώπης από το ρωσικό φυσικό αέριο μέσω αγωγών και αποστολών υγροποιημένων καυσίμων, καθώς και τις ρωγμές στην προσέγγιση του μπλοκ για την απεξάρτηση από τις ρωσικές προμήθειες.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έχει θέσει ως πολιτικό στόχο τη σταδιακή κατάργηση των ρωσικών ορυκτών καυσίμων έως το 2027, στον απόηχο της εισβολής, και δήλωσε ότι το τέλος της διαμετακόμισης θα έχει μικρή επίδραση στις περιφερειακές ενεργειακές αγορές. Παρόλα αυτά, χώρες όπως η Ουγγαρία και ιδιαίτερα η Σλοβακία έχουν διεξάγει μια ολοένα και πιο σκληρή εκστρατεία για να διατηρήσουν τη ροή των καυσίμων.
Η Ευρώπη βρίσκεται επίσης αντιμέτωπη με μια ολοένα και πιο σφιχτή παγκόσμια αγορά φυσικού αερίου. Το συμβόλαιο του πρώτου μήνα έκλεισε το έτος με ετήσια άνοδο 51% – τη μεγαλύτερη από το 2021.
Κλιμακούμενη διαμάχη
Ο Ουκρανός πρόεδρος, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, απέρριψε τον περασμένο μήνα οποιαδήποτε ρύθμιση που θα έστελνε τελικά χρήμα στα ρωσικά ταμεία, ενώ ο πόλεμος συνεχίζεται. Εν τω μεταξύ, ο πρωθυπουργός της Σλοβακίας, Ρόμπερτ Φίτσο, απείλησε την Ουκρανία με πιθανή διακοπή της ηλεκτροδότησης, εγείροντας ερωτήματα σχετικά με την ευρύτερη ενεργειακή ασφάλεια στην περιοχή. Σε μια ύστατη προσπάθεια κατά τη διάρκεια του Σαββατοκύριακου, ο Φίτσο προέτρεψε την ΕΕ να αντιμετωπίσει τη διαφαινόμενη διακοπή των προμηθειών μέσω της Ουκρανίας, λέγοντας ότι οι οικονομικές επιπτώσεις στο μπλοκ θα υπερέβαιναν τις επιπτώσεις στη Ρωσία. Εκτίμησε ότι οι Ευρωπαίοι καταναλωτές θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν έως και 50 δισεκατομμύρια ευρώ (52 δισεκατομμύρια δολάρια) σε πρόσθετες χρεώσεις φυσικού αερίου ετησίως και άλλα 70 δισεκατομμύρια ευρώ σε υψηλότερο κόστος ηλεκτρικής ενέργειας.
Η Σλοβακία και ορισμένα άλλα κράτη της Κεντρικής Ευρώπης έχουν προτιμήσει την έκπτωση του φυσικού αερίου από τα ανατολικά και τους τελευταίους μήνες, βασικές εταιρείες από την περιοχή έχουν επιδοθεί σε αγώνα δρόμου για να οικοδομήσουν υποστήριξη για μια εναλλακτική λύση στη συμφωνία Ρωσίας-Ουκρανίας.
Η Σλοβακία έχει δηλώσει ότι μπορεί να διαχειριστεί την απώλεια του ρωσικού φυσικού αερίου, αλλά άλλες προμήθειες θα ήταν πιθανότατα δαπανηρές για να φθάσουν στη χώρα . Ρωσικό αέριο συνήθιζε επίσης να ρέει από τη Σλοβακία στην Αυστρία και την Τσεχική Δημοκρατία, αν και οι δύο τελευταίες χώρες δεν αγοράζουν πλέον το καύσιμο απευθείας από την Gazprom.
Προετοιμασμένη η Ευρώπη
«Η διακοπή της ροής μέσω της Ουκρανίας την 1η Ιανουαρίου είναι η αναμενόμενη κατάσταση και η ΕΕ είναι προετοιμασμένη γι’ αυτό», δήλωσε εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στο Bloomberg News. Η Επιτροπή συνεργάζεται με τα κράτη μέλη για περισσότερο από ένα χρόνο για να προετοιμαστεί για ένα τέτοιο σενάριο, πρόσθεσε.
Το μπλοκ έχει διαφοροποιήσει τις προμήθειές του από το 2022, στρεφόμενο όλο και περισσότερο στις εισαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου, κυρίως από τις ΗΠΑ. Υπάρχουν «διάφορες επιλογές» για τη ρύθμιση της διαμετακόμισης φυσικού αερίου προς την κεντρική και ανατολική Ευρώπη, μεταξύ άλλων μέσω μιας άλλης διαδρομής αγωγού και τερματικών σταθμών υγροποιημένου φυσικού αερίου, δήλωσε την Τρίτη το γερμανικό υπουργείο Οικονομίας.
Αξιωματούχοι της Πολωνίας, η οποία αναλαμβάνει την Τετάρτη την εκ περιτροπής προεδρία της ΕΕ, δήλωσαν ότι η χώρα βρίσκεται σε στενή επαφή με την Επιτροπή και «είναι έτοιμη να συντονίσει περαιτέρω βήματα με τα κράτη μέλη, αν χρειαστεί από την 1η Ιανουαρίου». Οι διαφωνίες μεταξύ Μόσχας και Κιέβου έχουν στο παρελθόν διακόψει τις μεταφορές φυσικού αερίου προς τους Ευρωπαίους πελάτες κατά τους χειμερινούς μήνες.
Το 2009, οι ροές ρωσικού φυσικού αερίου μέσω της Ουκρανίας προς την Ευρώπη σταμάτησαν για σχεδόν δύο εβδομάδες, με περισσότερα από 20 κράτη να επηρεάζονται κατά τη διάρκεια των παγετώνων, έως ότου οι δύο χώρες υπέγραψαν συμφωνία για το φυσικό αέριο που τερμάτισε τη διαμάχη τους. Μια μικρότερη διακοπή σημειώθηκε το 2006. Η συμφωνία που λήγει το 2019 ήταν επίσης αποτέλεσμα διαπραγματεύσεων της τελευταίας στιγμής.
Ωστόσο, ο πόλεμος καθιστά απίθανη μια γρήγορη λύση προς το παρόν. Ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν ανέφερε την περασμένη εβδομάδα ότι δεν υπάρχει πλέον χρόνος για τη σύναψη συμφωνίας πριν από το τέλος του έτους. Δήλωσε επίσης ότι μια αγωγή από την ουκρανική Naftogaz – που ισχυρίζεται ότι η Gazprom δεν έχει πληρώσει πλήρως για τις υπηρεσίες διαμετακόμισης – είναι ένα άλλο εμπόδιο.
Ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες έχουν επίσης προειδοποιήσει κατά σκέψεων που θα χαρακτήριζαν τα καύσιμα της Gazprom ως μη ρωσικά. Οι ενεργειακές εταιρείες της περιοχής έχουν στο παρελθόν παρουσιάσει επιλογές όπως η ανάληψη της κυριότητας του καυσίμου όταν αυτό εισέρχεται στην Ουκρανία ή η προσφυγή σε μια σύνθετη ανταλλαγή με τη συμμετοχή της ενεργειακής εταιρείας Socar του Αζερμπαϊτζάν ως διαμεσολαβητή.
Άλλες διαδρομές
Η Ρωσία και η πρώην Σοβιετική Ένωση αφιέρωσαν μισό αιώνα στη δημιουργία ενός σημαντικού μεριδίου της ευρωπαϊκής αγοράς φυσικού αερίου, το οποίο στο αποκορύφωμά του ανερχόταν σε περίπου 35%, αλλά ο πόλεμος κατέστρεψε σχεδόν ολοκληρωτικά αυτή τη δραστηριότητα για την Gazprom. Ο αγωγός Υamal-Εurope μέσω Λευκορωσίας έχει επίσης κλείσει. Ο αγωγός Nord Stream που συνδέει τη Γερμανία με τη Ρωσία υπέστη ζημιές από εκρήξεις το 2022, και η νεότερη σύνδεση Nord Stream 2 δεν εγκρίθηκε ποτέ από το Βερολίνο.
Συνδυαστικά, οι διάφορες διαδρομές παρέδωσαν ρεκόρ 201 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων (bcm) φυσικού αερίου στην Ευρώπη το 2018. Η Ρωσία απέστειλε περίπου 15 δισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου μέσω της Ουκρανίας το 2023, από 65 δισ. κυβικά μέτρα όταν ξεκίνησε η τελευταία πενταετής σύμβαση το 2020.
Η Ρωσία εξακολουθεί να προμηθεύει φυσικό αέριο σε χώρες όπως η Σερβία και η Ουγγαρία μέσω ενός άλλου αγωγού, του TurkStream, ο οποίος παρακάμπτει την Ουκρανία. Αλλά αυτή η σύνδεση δεν επαρκεί για να αντισταθμίσει πλήρως την πλήρη απώλεια της διαδρομής από την Ουκρανία.
