Η δεοντολογία του δικαστή αποκτά μεγαλύτερη σημασία σε εποχές έντασης και αμφισβήτησης θεσμών, όπως μεταξύ άλλων, διευκρινίζει, ο πρόεδρος του ΣτΕ Μιχάλης Πικραμένος κατά τον χαιρετισμό του στην γενική συνέλευση των μελών της Ένωσης Διοικητικών Δικαστών με θέμα «Δικαίωμα έκφρασης και δεοντολογίας στον Δημόσιο και υπηρεσιακό λόγο των δικαστών».
Επίσης τόνισε:
«Η αποστασιοποίηση από πολιτικές ή ιδεολογικές αντιπαραθέσεις και η προσεκτική χρήση του λόγου δεν αποτελούν περιορισμό της ελευθερίας, αλλά όρο διαφύλαξης της αμεροληψίας – τόσο της πραγματικής όσο και της φαινόμενης. Και γνωρίζουμε όλοι ότι στη Δικαιοσύνη, η εικόνα της αμεροληψίας είναι εξίσου κρίσιμη με την ουσία της».
Σε άλλο σημείο ο πρόεδρος του ΣτΕ, τόνισε ότι «η ελευθερία της έκφρασης του δικαστή υφίσταται, αλλά ασκείται υπό το πρίσμα της θεσμικής ευθύνης».
Δεν παρέλειψε ακόμη ο κ. Πικραμένος, να αναφερθεί -εν όψει της εξαγγελθείσας αναθεώρησης του Συντάγματος- στην προεπιλογή από τους ίδιους τους δικαστές, των προς προαγωγή δικαστών στις ηγεσίες των Ανωτάτων Δικαστηρίων που νομοθέτησε ο υπουργός Δικαιοσύνης Γιώργος Φλωρίδης.
Ο πρόεδρος του ΣτΕ σε έναν εκτενή χαιρετισμό, αναφερόμενος στον δικαίωμα έκφρασης των δικαστών, τόνισε:
«Η ελευθερία της έκφρασης αποτελεί έναν από τους ακρογωνιαίους λίθους του δημοκρατικού πολιτεύματος και του κράτους δικαίου. Χωρίς την ελεύθερη διακίνηση ιδεών, χωρίς τη δυνατότητα κριτικής και διαφωνίας, η Δημοκρατία απονευρώνεται και ο δημόσιος διάλογος καθίσταται προσχηματικός.
Ωστόσο, η ελευθερία της έκφρασης δεν είναι και δεν μπορεί να είναι απεριόριστη. Η ίδια η έννοια του δικαίου επιβάλλει την αναζήτηση ισορροπίας μεταξύ ατομικών ελευθεριών και προστασίας των δικαιωμάτων των άλλων, της κοινωνικής ειρήνης και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Ο δημόσιος λόγος, ιδίως στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, διαθέτει πρωτόγνωρη εμβέλεια και ταχύτητα. Μπορεί να φωτίσει την αλήθεια, αλλά και να διαστρεβλώσει· να ενισχύσει τη δημοκρατική συμμετοχή, αλλά και να υποκινήσει μίσος, φόβο ή βία. Η ευθύνη, επομένως, όσων εκφράζονται δημόσια είναι αυξημένη και η ευθύνη των δικαστών ακόμη μεγαλύτερη».
Και συνέχισε ο κ. Πικραμένος: «Στη σύγχρονη ψηφιακή πραγματικότητα, ο δημόσιος λόγος έχει αποκτήσει πρωτόγνωρη ένταση και διάχυση. Η λέξη δεν είναι πλέον παροδική· παραμένει, αναπαράγεται, πολλαπλασιάζεται. Αυτό αυξάνει εκθετικά τόσο την ισχύ της έκφρασης όσο και την πιθανή βλάβη. Αυτό συνδυάζεται με το γεγονός ότι ο πολίτης έχει τόσο μεγάλη πρόσβαση στην πληροφορία όσο ποτέ στην ιστορία της ανθρωπότητας όμως οι θεωρίες συνωμοσίας και ο απλουστευτικός λόγος κερδίζουν συνεχώς έδαφος.
Το αξιακό σύστημα υποχωρεί στο όνομα της δημοκρατίας και της ατομικότητας. Στο πλαίσιο αυτό αναπτύσσεται η αμφισβήτηση των ιεραρχιών στους θεσμούς, στοιχείο θετικό στο βαθμό που οι ιεραρχίες συνοδεύονταν για πολλές δεκαετίες από τη διαρκή απειλή κυρώσεων, όμως σταδιακά η αμφισβήτηση απέκτησε τεράστια δυναμική με συνέπεια οι θεωρίες αποδόμησης να κυριαρχήσουν τα δε μέσα κοινωνικής δικτύωσης έδωσαν τη χαριστική βολή καθώς επέτρεψαν στους πάντες να εκφέρουν λόγο για τα πάντα ακόμα και για αυτά που δεν γνωρίζουν».
Ηθικό φίλτρο δημόσιου λόγου
Σε άλλο σημείο, ο κ. Πικραμένος, επισήμανε αναφορικά με το ηθικό φίλτρο στο δημόσιο διάλογο:
«Η δεοντολογία λειτουργεί ως το ηθικό φίλτρο του λόγου δεν περιορίζει την ελευθερία, αλλά τη νοηματοδοτεί. Θέτει το ερώτημα όχι μόνο του «επιτρέπεται», αλλά και του «πρέπει». Η δεοντολογία δεν λειτουργεί ως εξωτερικός περιορισμός, αλλά ως εσωτερικό μέτρο ποιότητας του δημόσιου λόγου.
Η δικαστική ανεξαρτησία δεν κατοχυρώνεται μόνο στο Σύνταγμα. Κατοχυρώνεται καθημερινά από τη στάση, τον λόγο και τη συμπεριφορά του ίδιου του δικαστή. Και ακριβώς γι’ αυτό, η δεοντολογία δεν είναι ένα εξωτερικό σύνολο κανόνων, αλλά θεμελιώδες στοιχείο της δικαστικής ταυτότητας.
Ο δικαστής δεν παύει να είναι πολίτης. Ωστόσο, ο δημόσιος λόγος του δεν είναι ποτέ ουδέτερος. Φέρει πάντοτε το βάρος του λειτουργήματός του και επηρεάζει, άμεσα ή έμμεσα, την εμπιστοσύνη των πολιτών στη Δικαιοσύνη. Η ελευθερία της έκφρασης του δικαστή υφίσταται, αλλά ασκείται υπό το πρίσμα της θεσμικής ευθύνης.
Ο δημόσιος λόγος του δικαστή -είτε πρόκειται για δημόσιες παρεμβάσεις, είτε για συμμετοχή στον δημόσιο διάλογο, είτε για σύγχρονες μορφές επικοινωνίας- οφείλει να χαρακτηρίζεται από μέτρο, νηφαλιότητα και αυτοσυγκράτηση. Όχι επειδή ο δικαστής στερείται άποψης, αλλά επειδή η άποψή του, λόγω της ιδιότητάς του, αποκτά αυξημένο ειδικό βάρος».
Κλείνοντας, το κεφάλαιο αυτό, ο πρόεδρος του ΣτΕ, τόνισε:
«Η Ευρωπαϊκή Χάρτα για το Καθεστώς των Δικαστών τονίζει ότι οι σχέσεις μεταξύ δικαστών διαφορετικών βαθμών πρέπει να διέπονται από σεβασμό στην ανεξαρτησία της δικαιοδοτικής κρίσης, χωρίς να δημιουργούνται σχέσεις εξάρτησης ή άτυπης επιρροής. Η αξιολόγηση, η ιεραρχία και η υπηρεσιακή εξέλιξη δεν πρέπει να μετατρέπονται σε παράγοντες αυτολογοκρισίας ή φόβου.
Ο δικαστικός λειτουργός, όπως κάθε πολίτης, έχει το δικαίωμα να εκφράζει δημόσια τη γνώμη του. Ασκεί το δικαίωμά του αυτό με σύνεση, μετριοπάθεια και διακριτικότητα, ώστε να μην θίγεται το κύρος της Δικαιοσύνης και η εμπιστοσύνη της κοινωνίας στην ανεξαρτησία, αμεροληψία και ακεραιότητα του θεσμού (αυτοσυγκράτηση)».
Προεπιλογή των ηγεσιών των δικαστηρίων
Ακόμη ο κ. Πικραμένος, εν όψει της εξαγγελθείσας αναθεώρησης του Συντάγματος εξέφρασε την άποψη ότι η προεπιλογή δια ψηφοφορίας που γίνεται από το ίδιο το δικαστικό σώμα για τα προς προαγωγή πρόσωπα, δεν πρέπει να είναι δεσμευτική για το υπουργικό συμβούλιο, που έχει το τελικό λόγο των προαγωγών και αυτό γιατί «αυτό σημαίνει αυτονόμηση της Δικαιοσύνης που εγκυμονεί κινδύνους για τη λειτουργία της Δικαιοσύνης αλλά και για τη Δημοκρατία».
Αναλυτικότερα, ο κ. Πικραμένος ανέφερε:
«Η πρόσφατη νομοθετική ρύθμιση που προβλέπει γνωμοδότηση των Ολομελειών των Ανώτατων Δικαστηρίων για την επιλογή των προέδρων και αντιπροέδρων πριν από την άσκηση της αποφασιστικής αρμοδιότητας από το υπουργικό συμβούλιο, διασφαλίζει την δικαστική ανεξαρτησία και ταυτόχρονα εγγυάται τη λαϊκή κυριαρχία όπως εκφράζεται από την κυβέρνηση που απολαμβάνει την εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας του κοινοβουλίου.
Αν υιοθετηθεί η άποψη ότι το υπουργικό συμβούλιο δεσμεύεται όχι μόνο από τη λίστα των υποψηφίων που λαμβάνουν τις περισσότερες ψήφους στην Ολομέλεια του Ανώτατου Δικαστηρίου αλλά και από τη σειρά των υποψηφίων τότε οι δικαστές δεν γνωμοδοτούν απλώς αλλά αποφασίζουν.
Αυτό σημαίνει αυτονόμηση της Δικαιοσύνης που εγκυμονεί κινδύνους για τη λειτουργία της Δικαιοσύνης αλλά και για τη Δημοκρατία. Οι κίνδυνοι για τη Δικαιοσύνη συνίστανται στη δημιουργία ομαδοποιήσεων και εντάσεων εντός του δικαστικού σώματος στο πλαίσιο της διεκδίκησης ψήφων.
Ομαδοποιήσεις που θα οδηγήσουν ενδεχομένως και σε φαινόμενα πολιτικοποίησης της Δικαιοσύνης με την δημιουργία παρατάξεων. Ταυτόχρονα θα απονευρωθούν εντελώς οι θεσμοί λογοδοσίας των δικαστών, όπως η αξιολόγηση, η πειθαρχική ευθύνη και η εποπτεία του έργου τους, καθώς οι αρχαιότεροι δικαστές που ασκούν τις πιο πάνω αρμοδιότητες θα εξαρτώνται από την ψήφο των νεότερων για την επιλογή τους, το στοιχείο δε αυτό θα θέσει σε μεγάλη δοκιμασία την ανεξαρτησία έναντι των συναδέλφων τους.
Κίνδυνοι γεννώνται και για το πολίτευμα διότι η αυτόνομη Δικαιοσύνη έρχεται σε πλήρη αντίθεση με το θεμελιώδες σύστημα εξισορροπήσεων και αλληλοελέγχων των πολιτειακών εξουσιών στη φιλελεύθερη Δημοκρατία».
