Για τους κινδύνους αποσταθεροποίησης του Ιράν, βλέποντας μπροστά της ένα σενάριο χάους με περιφερειακές συνέπειες, προειδοποιεί η Τουρκία την Ουάσιγκτον, στέλνοντας και πιο σαφή μηνύματαν, την ώρα που η βία κλιμακώνεται στο γειτονικό Ιράν. Εκεί όπου ορισμένοι στην αμερικανική πολιτική σκηνή ενδέχεται να βλέπουν μια ευκαιρία πίεσης ή αλλαγής ισορροπιών, η Άγκυρα διακρίνει τον προάγγελο μιας περιφερειακής καταστροφής.
Ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, Χακάν Φιντάν, κατηγόρησε ανοιχτά τις ισραηλινές μυστικές υπηρεσίες ότι υποκινούν την αναταραχή στο Ιράν, η οποία έχει οδηγήσει σε αιματηρή καταστολή διαδηλώσεων. Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων εκφράζουν φόβους ότι ο τελικός απολογισμός των νεκρών μπορεί να ανέλθει σε χιλιάδες.
«Η Μοσάντ δεν το κρύβει. Καλεί ανοιχτά τον ιρανικό λαό σε εξέγερση μέσω διαδικτύου και κοινωνικών δικτύων», δήλωσε ο Φιντάν, μετά από συνεδρίαση υπό τον πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Το μήνυμα ενίσχυσε και ο εκπρόσωπος του κυβερνώντος κόμματος, Ομέρ Τσελίκ, υπογραμμίζοντας ότι «η ξένη παρέμβαση πάντα κάνει τα πράγματα χειρότερα».
Ο τουρκικός φόβος για περιφερειακό χάος
Οι προειδοποιήσεις αυτές δεν είναι θεωρητικές. Η Τουρκία κουβαλά τη βαριά εμπειρία των αμερικανικών παρεμβάσεων στο Ιράκ και τη Συρία, οι οποίες την ανάγκασαν να απορροφήσει εκατομμύρια πρόσφυγες και να διαχειριστεί για χρόνια τις επιπτώσεις της αστάθειας στα σύνορά της.
Η επιφυλακτικότητα της Άγκυρας δεν πηγάζει από συμπάθεια προς το ιρανικό καθεστώς. Αντίθετα, τα τελευταία χρόνια η Τουρκία έχει συγκρουστεί επανειλημμένα με την Τεχεράνη, στηρίζοντας το Αζερμπαϊτζάν το 2020, ενισχύοντας τα σύνορα με το Ιράν και υποστηρίζοντας αντίπαλες πλευρές στον πόλεμο της Συρίας.
Τουρκία και Ιράν: Ανταγωνισμός χωρίς επιθυμία κατάρρευσης
Παρά τον ανταγωνισμό, αναλυτές του think tank SETA στην Άγκυρα τονίζουν ότι η διατήρηση της εδαφικής ακεραιότητας και της εσωτερικής σταθερότητας του Ιράν αποτελεί βασικό συμφέρον της Τουρκίας. Σύμφωνα με τον Μουσταφά Τζανέρ, αναταραχές χωρίς ξεκάθαρη πολιτική ηγεσία ή κατεύθυνση δύσκολα οδηγούν σε αλλαγή καθεστώτος, αλλά μπορούν να προκαλέσουν ανεξέλεγκτη αποσύνθεση.
Οι ίδιοι αναλυτές προειδοποιούν ότι η εξωτερική πίεση και η επιθετική ρητορική ενδέχεται να επιδεινώσουν την αστάθεια, απειλώντας σύνορα, ενεργειακές οδούς και περιφερειακές ισορροπίες. Για την Άγκυρα, η αποδυνάμωση της κρατικής εξουσίας στο Ιράν δεν αποτελεί μοχλό επιρροής αλλά παράγοντα γενικευμένης αποσταθεροποίησης.
Η Τουρκία και το τραύμα των προσφυγικών ροών
Η ιστορική μνήμη παίζει καθοριστικό ρόλο. Μετά την εισβολή στο Ιράκ τη δεκαετία του 1990 και ιδιαίτερα μετά το 2003, η Τουρκία βρέθηκε αντιμέτωπη με κύματα προσφύγων και οικονομικές αναταράξεις. Η κατάρρευση της Συρίας το 2011 επιβάρυνε ακόμη περισσότερο την κατάσταση, με 4 έως 5 εκατομμύρια Σύρους πρόσφυγες να φιλοξενούνται στη χώρα.
Κατά τη διάρκεια του περσινού 12ήμερου πολέμου Ιράν–Ισραήλ, Τούρκοι αξιωματούχοι έστειλαν σαφή μηνύματα ότι, σε αντίθεση με τη Συρία, η Άγκυρα δεν θα μπορούσε να δεχθεί νέο προσφυγικό κύμα από το Ιράν. Τα σύνορα ενισχύθηκαν και μέσω ανεπίσημων διαύλων έγινε σαφές ότι η χώρα έχει φτάσει στα όριά της.
Την ίδια στιγμή, η Τεχεράνη επιχειρεί να μεταφέρει την ευθύνη της κρίσης στο εξωτερικό. Ο αρχηγός των ιρανικών ενόπλων δυνάμεων κατηγόρησε τις ΗΠΑ και το Ισραήλ ότι χρησιμοποίησαν μαχητές του Ισλαμικού Κράτους για επιθέσεις εντός του Ιράν, παρουσιάζοντας τις διαδηλώσεις ως ξένη συνωμοσία. Αναλυτές εκτιμούν ότι αυτή η αφήγηση διευκολύνει τη μαζική καταστολή και αποτρέπει την ουδετεροποίηση της κοινωνίας.
Η σχεδόν πλήρης διακοπή του διαδικτύου στο Ιράν δυσχεραίνει την ανεξάρτητη επιβεβαίωση των γεγονότων, αυξάνοντας τον κίνδυνο λανθασμένων εκτιμήσεων από τις περιφερειακές πρωτεύουσες, συμπεριλαμβανομένης της Άγκυρας.
Για τις ΗΠΑ, πέρα από την πολιτική διάσταση, υπάρχουν και απτά στρατηγικά διακυβεύματα. Το Ιράν διαθέτει μεγάλες ποσότητες εμπλουτισμένου ουρανίου και, σε περίπτωση χάους, ο έλεγχος αυτού του υλικού θα μπορούσε να χαθεί. Τούρκοι αναλυτές βλέπουν το πυρηνικό ζήτημα όχι μόνο ως απειλή ασφαλείας αλλά και ως διπλωματικό εργαλείο πίεσης, στο πλαίσιο ενός νομικού και διαπραγματευτικού πλαισίου.
Η Τουρκία εκτιμά ότι το ιδανικό σενάριο δεν είναι η κατάρρευση, αλλά μια διαδικασία διαπραγμάτευσης του Ιράν με τη Δύση και τους γείτονές του, με τροποποιήσεις στο πυρηνικό πρόγραμμα και την περιφερειακή του πολιτική. Το χειρότερο ενδεχόμενο, σύμφωνα με Τούρκους ειδικούς, θα ήταν η πλήρης στρατιωτικοποίηση της εξουσίας και η μετατροπή του Ιράν σε ένα «δεύτερο μοντέλο Βόρειας Κορέας».
Η θέση της Άγκυρας έχει βαρύτητα, καθώς ελέγχει κρίσιμη γεωγραφία, προσφυγικές οδούς και διαύλους επικοινωνίας με τη Ρωσία και την περιοχή. Τούρκοι αξιωματούχοι αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο διαμεσολάβησης. Πέραν των παραπάνω σημαντικό ρόλο, στη σκέψη των Τούρκων παίζει και ο Μεσαίος Διάδρομος, ένα πρότζεκτ στο οποίο επενδύει πολλά η Άγκυρα και ταυτόχρονα, ένα πρότζεκτ του οποίου του μέλλον μετατρέπεται σε αβέβαιο, από τη στιγμή που το Ιράν θα μεταβεί σε αστάθεια.
