Η εξάπλωση του λαγοκέφαλου στις Ελληνικές θάλασσες δεν αποτελεί πλέον ένα μακρινό ή τοπικό πρόβλημα. Το τοξικό και άκρως επεκτατικό αυτό είδος, που εισήλθε στη Μεσόγειο μέσω του Σουέζ, έχει πλέον φτάσει μέχρι τον Σαρωνικό, φέρνοντας μαζί του όχι μόνο οικολογικές αλλά και άμεσες κοινωνικές επιπτώσεις.
Αναφορές για επιθετική συμπεριφορά και δαγκώματα σε λουόμενους έχουν ήδη αρχίσει να καταγράφονται, εντείνοντας την ανησυχία. Παράλληλα, οι αλιείς συνεχίζουν να βλέπουν τα δίχτυα τους κατεστραμμένα και τα αλιεύματά τους μειωμένα.
Μπροστά σε αυτή την κατάσταση, η Ελληνική κυβέρνηση σχεδιάζει την προκήρυξη οργανωμένης αλιείας λαγοκέφαλων, με αποζημίωση που φέρεται να φτάνει τα 6 ευρώ ανά κιλό. Το μέτρο δεν είναι πρωτοφανές: αντίστοιχες πρακτικές εφαρμόζονται ήδη από την Κύπρο και την Τουρκία, ενώ πιλοτικά προγράμματα έχουν ξεκινήσει και σε περιοχές της Κρήτης και των Δωδεκανήσων.
Η λογική είναι σαφής: οικονομικό κίνητρο για την απομάκρυνση ενός επικίνδυνου εισβαλλόμενου είδους. Όμως, όπως δείχνει η διεθνής εμπειρία, τέτοιες πολιτικές χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή.
Το “cobra effect”: όταν τα κίνητρα γυρίζουν μπούμερανγκ
Ο όρος “cobra effect” προέρχεται από ένα χαρακτηριστικό επεισόδιο της αποικιακής περιόδου στην Ινδία, υπό τη διοίκηση της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Στο Δελχί, οι αρχές επιχείρησαν να περιορίσουν τον πληθυσμό των δηλητηριωδών φιδιών προσφέροντας χρηματική αμοιβή για κάθε νεκρή κόμπρα.
Αρχικά, το μέτρο φάνηκε να αποδίδει. Πολύ γρήγορα όμως, οι ντόπιοι άρχισαν να εκτρέφουν κόμπρες, αποκλειστικά και μόνο για να τις σκοτώνουν και να εισπράττουν την επιδότηση. Όταν οι αρχές αντιλήφθηκαν τι συνέβαινε και απέσυραν το μέτρο, οι εκτροφείς απλώς απελευθέρωσαν τα φίδια, οδηγώντας σε ακόμη μεγαλύτερη αύξηση του πληθυσμού τους.
Το πρόβλημα όχι μόνο δεν λύθηκε — επιδεινώθηκε.
Κάτι ανάλογο καταγράφηκε και κατά την αποικιακή περίοδο στο Βιετνάμ, όταν οι Γάλλοι αποικιοκράτες επιχείρησαν να αντιμετωπίσουν την έξαρση των αρουραίων στο Ανόι. Προσέφεραν αμοιβή για κάθε νεκρό αρουραίο, με την απόδειξη να είναι η ουρά του.
Το αποτέλεσμα; Οι ντόπιοι άρχισαν να κόβουν μόνο τις ουρές των ζώων και να τα αφήνουν ζωντανά, ώστε να συνεχίσουν να αναπαράγονται — διασφαλίζοντας έτσι μια σταθερή “παραγωγή” επιδοτήσεων.
Ο κίνδυνος στρεβλών κινήτρων στη θάλασσα
Στην περίπτωση των λαγοκέφαλων, μια αποζημίωση της τάξης των 6 ευρώ / κιλό δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα: το πρόβλημα αποκτά οικονομική αξία.
Αν δεν υπάρξει προσεκτικός σχεδιασμός, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο:
- η αλιεία να προσαρμοστεί ώστε να διατηρείται ένας «βιώσιμος» πληθυσμός λαγοκέφαλων
- να προκύψουν ελλιπείς ή στρεβλές καταγραφές
- να μετατραπεί σταδιακά ένα ξενικό είδος σε συμπληρωματική πηγή εισοδήματος
Σε ένα τέτοιο σενάριο, η πολιτική κινδυνεύει να παγιδευτεί στη δική της λογική: να χρειάζεται την ύπαρξη του προβλήματος για να συνεχίσει να λειτουργεί.
Ένα μέτρο αναγκαίο — αλλά όχι αυτονόητα αποτελεσματικό
Η αντιμετώπιση του λαγοκέφαλου είναι επιτακτική. Πρόκειται για ένα τοξικό είδος που απειλεί τη βιοποικιλότητα, την αλιεία, αλλά πλέον και την ασφάλεια των πολιτών, καθώς η παρουσία του σε πολυσύχναστες περιοχές όπως ο Σαρωνικός αλλάζει τα δεδομένα.
Η εμπειρία από χώρες όπως η Κύπρος και η Τουρκία δείχνει ότι τέτοιου είδους μέτρα μπορούν να λειτουργήσουν.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η Ελληνική εφαρμογή θα συνοδευτεί από:
- αυστηρό έλεγχο και διαφάνεια στις καταγραφές
- σαφείς στόχους μείωσης πληθυσμού
- συνεχή επιστημονική παρακολούθηση
Το στοίχημα της πολιτικής
Η μάχη με τον λαγοκέφαλο δεν είναι απλώς μια μάχη με ένα επιθετικό είδος. Είναι ένα τεστ για το αν μια δημόσια πολιτική μπορεί να ευθυγραμμίσει σωστά τα κίνητρα με τον στόχο της.
