Σημαντικές αλλαγές στον κόσμο, στην ισορροπία δυνάμεων και στην ευρωπαϊκή ασφάλεια έχει επιφέρει ο πόλεμος στην Ουκρανία, που 4 χρόνια μετά, ο πόλεμος αυτός, υπήρξε κατάρα -μια κατάρα να επιβιώσει και να προσαρμοστεί αρκετά, ώστε να γλιτώσει τα σύνορα της Ευρώπης από τις ρωσικές δυνάμεις και να απαλλάξει τους συμμάχους της από το να εξαναγκαστούν σε πολύ μεγαλύτερη δράση.
Το Κίεβο πληρώνει το τίμημα της ανατροπής με διαρκή ανακύκλωση και αδιάκοπες απώλειες.
Είναι οι Ουκρανοί σ’ αυτή τη μάχη που θέλουν σήμερα πιο πολύ από ποτέ ο πόλεμος να τελειώσει -αν γίνεται και αύριο. Είναι ένα σκληρό παράδοξο: πολλοί στη Δύση επίσης εύχονται να σταματήσει ο πόλεμος, λόγω του κόστους για τους αμυντικούς τους προϋπολογισμούς και τους λογαριασμούς θέρμανσης. Κι όμως, είναι ακριβώς η έλλειψη δαπανών της Δύσης -η υλική στήριξη προς το Κίεβο- που καταδίκασε την Ουκρανία να συνεχίσει να πολεμά.
Για να είμαστε ειλικρινείς αν αφήσουμε τις ΗΠΑ του Τραμπ εκτός εξίσωσης είναι η Ευρώπη που ξοδεύει λιγότερα τώρα, αλλά ρισκάρει να ξοδέψει πολύ περισσότερα, αν η σύγκρουση εξαπλωθεί στο μέλλον.
Αν οι ουκρανικές γραμμές στο μέτωπο κατέρρεαν και το Κίεβο έπεφτε, η Μόσχα, σύμφωνα με τις περισσότερες δυτικές εκτιμήσεις, θα μετακινούνταν σύντομα προς τα σύνορα του ΝΑΤΟ. Κι όμως, αυτή η απειλή δεν πανικοβάλλει την Ευρώπη, ώστε να κινηθεί συνολικά. Τα πρώτα τρία χρόνια της αμερικανικής στήριξης με «βαριά» δολάρια έφτασαν μέχρι ενός σημείου και τώρα έχουν τελειώσει. Ο πόλεμος όμως δεν έχει τελειώσει -και πιθανότατα θα υπάρξουν κι άλλες μαύρες «επέτειοι».
Τέσσερα ολόκληρα χρόνια μετά, η επίδειξη αμείλικτης σκληρότητας και αποφασιστικότητας από τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν μοιάζει να έχει αφήσει την Ευρώπη περισσότερο πεπεισμένη ότι ίσως μια μέρα σταματήσει να επιδιώκει την κατοχή ξένων εδαφών, αντί λιγότερο.
Παραδόξως επίσης, η εξάντληση -των ρωσικών προϋπολογισμών και του ανθρώπινου δυναμικού- είναι και αυτό που ελπίζει η Δύση ότι θα τελειώσει τον πόλεμο και το συναίσθημα μέσα από το οποίο τον βλέπει συχνά. Κι όμως, όσο περνούν τα χρόνια, ο πόλεμος φέρνει ριζικές αλλαγές παγκοσμίως.
Διπλωματική απορρύθμιση
Αυτή η αναστάτωση είναι αδιάκοπη και δύσκολα καταγράφεται, αλλά ας ξεκινήσουμε από τη διπλωματία. Η απόρριψη δεκαετιών κανόνων στη διαπραγμάτευση από τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ -τα φορτωμένα σχήματα «κόκκινων γραμμών» και ατζεντών, που επί δεκαετίες ήταν ο μηχανισμός με τον οποίο αρχίζει η ειρήνη- σηματοδότησε μια νέα, ανατρεπτική προσέγγιση. Θα πρέπει να κριθεί όχι από το πόσο αποδόμησε την κατεστημένη τάξη, αλλά μόνο από τα αποτελέσματά της.
Και προς το παρόν, αυτά τα αποτελέσματα είναι πενιχρά. Ένα κόκκινο χαλί για τον Πούτιν, που αντιμετωπίζει κατηγορητήριο για εγκλήματα πολέμου, στην Αλάσκα. Μερικές σκληρές κυρώσεις στο ρωσικό πετρέλαιο. Δύο αποσπασματικές, σύντομες εκεχειρίες, περιορισμένες στις ενεργειακές υποδομές. Συναισθηματικά «πάνω κάτω» για αποσβολωμένους Ευρωπαίους συμμάχους. Και ένα σταθερό τύμπανο απειλών προς το Κίεβο, αν δεν συμβιβαστεί. Αλλά όχι ειρήνη σε 24 ώρες, όπως είχε κάποτε κομπάσει ο Τραμπ -ούτε σε 100 ημέρες, ούτε καν σε έναν χρόνο.
Ο υπουργός Εξωτερικών του Τραμπ, Μάρκο Ρούμπιο, παραδέχθηκε μάλιστα στη φετινή Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου ότι οι ΗΠΑ δεν γνωρίζουν αν η Ρωσία θέλει πραγματικά ειρήνη. Κι όμως, δεν φαίνονται άμεσες νέες συνέπειες για τη Μόσχα, ακόμη κι όταν οι τελευταίες τριμερείς συνομιλίες στη Γενεύη έληξαν ύστερα από δύο ώρες, χωρίς καμία ουσιαστική πρόοδο. Ο βρόχος νέων τόπων, φορμάτ, ατζεντών και προσώπων για ειρηνευτικές συνομιλίες μοιάζει ατελείωτος.
Η επανάσταση των drones
Η αυτοματοποίηση του πολέμου στην Ουκρανία είναι η εξέλιξη που ίσως αντέξει περισσότερο στον χρόνο.
Τα επιθετικά drones κάλυψαν κρίσιμα κενά στην ουκρανική άμυνα του πεζικού και στα αποθέματα πυροβολικού στα τέλη του 2023. Η χώρα μπήκε σε μια σκληρή, εντυπωσιακά επιτυχημένη κούρσα εφευρετικότητας και υψηλής τεχνολογίας για να επιβιώσει -με ρυθμό αλλαγής και εφαρμογής που δεν έχει προηγούμενο, μέσα σε έναν κύκλο καινοτομίας έξι εβδομάδων στην πρώτη γραμμή. Αυτός είναι ο χρόνος, μέσα στον οποίο μια νέα ιδέα «για να σκοτώνεις», εμφανίζεται.
Οι εξελίξεις είναι διαρκώς ανατριχιαστικές: νωρίτερα αυτόν τον μήνα, εμφανίστηκαν αναφορές ότι η Ρωσία χρησιμοποιεί drones με αισθητήρες κίνησης που πετούν προς το πεδίο μάχης και απλώς περιμένουν το πεζικό να περάσει, πριν εκραγούν.
Η επανάσταση στην αυτοματοποιημένη θανάτωση δεν έχει ακόμη γίνει πλήρως αντιληπτή έξω από τα χαρακώματα και τα καταφύγια της πρώτης γραμμής -και έχει αφήσει τους δυτικούς στρατούς να τρέχουν να προσαρμοστούν.
Η Ευρώπη επανακαθορίζεται
Ο πόλεμος επανακαθόρισε επίσης το τι σημαίνει να είσαι Ευρωπαίος.
Η συμμαχία του ΝΑΤΟ, και η ασφάλεια στην ήπειρο, χτίστηκαν πάνω στην υπόσχεση ότι οι ΗΠΑ, τελικά, ξανά, θα υπερασπίζονταν την Ευρώπη.
Όσο γρήγορα κι αν ο Λευκός Οίκος του Τραμπ επιδιώκει να σβήσει αυτή τη διαβεβαίωση, η Ευρώπη παραμένει αργή στο να καλύψει το κενό. Κεντρώοι ηγέτες στο Ηνωμένο Βασίλειο, τη Γαλλία και τη Γερμανία αντιστέκονται στο να δαπανήσουν μεγαλύτερο ποσοστό των πιεσμένων προϋπολογισμών τους για άμυνα απέναντι σε μια ρωσική απειλή, την οποία οι ακροδεξιοί λαϊκιστές αντίπαλοί τους πιστεύουν ότι μπορούν να «διαπραγματευτούν» εύκολα.
Η βοήθεια προς την Ουκρανία είναι αργή και οι αυξήσεις των αμυντικών δαπανών του ΝΑΤΟ στο 5% του ΑΕΠ έχουν δεσμευτεί για εννέα χρόνια από τώρα -όταν λίγοι από τους σημερινούς ηγέτες θα βρίσκονται στην εξουσία.
Ακόμη και με ρωσικά drones να παραβιάζουν τον ευρωπαϊκό εναέριο χώρο, και με επαναλαμβανόμενα περιστατικά δολιοφθοράς στην ήπειρο που συνδέονται με τη Ρωσία, δυτικοί αξιωματούχοι προσκολλώνται σε ένα αφήγημα ότι ο χρόνος της Ρωσίας τελειώνει -ότι πλησιάζει σε κατάρρευση είτε λόγω έλλειψης ανθρώπινου δυναμικού είτε οικονομικά.
Υπάρχουν στοιχεία που το στηρίζουν, επιμένουν σωστά δυτικοί αξιωματούχοι, όπως έκαναν το 2024 και πέρυσι. Αλλά μέχρι αυτή η πιθανή αναταραχή να ξεσπάσει ξαφνικά στην επιφάνεια μιας κλειστής κοινωνίας όπως η ρωσική, μια κατάρρευση παραμένει δυτική ελπίδα -όχι στρατηγική.
Οι ΗΠΑ αποκηρύσσουν την παγκόσμια ηγεσία τους
Η παγκόσμια ισορροπία ισχύος, εν τω μεταξύ, έχει παραμορφωθεί, με τις ΗΠΑ να κάνουν πίσω από τις υποχρεώσεις της υπεροχής. Οι μεγάλες δυνάμεις ακολουθούν τη δική τους ατζέντα στην Ουκρανία.
Η Κίνα έχει συγκρατηθεί, ώστε να μην παράσχει αρκετή στρατιωτική στήριξη που θα εγγυόταν τη ρωσική νίκη. Αλλά αγοράζει αρκετό πετρέλαιο και πουλά αρκετό «διπλής χρήσης» εξοπλισμό για drones, ώστε να κρατά τη Ρωσία όρθια, καθώς η Μόσχα γίνεται σταδιακά ο μικρότερος εταίρος στη συγκεκριμένη σχέση.
Η Ινδία, για δεκαετίες ο ασιατικός σύμμαχος επιλογής των Αμερικανών, έχει χρηματοδοτήσει τη Μόσχα επί χρόνια, αγοράζοντας φθηνό πετρέλαιο, και ίσως τώρα επιβραδύνει μόνο λόγω μιας μεγαλύτερης εμπορικής συμφωνίας με τις ΗΠΑ.
Η Ευρώπη έχει σχεδόν εγκαταλειφθεί από τον Τραμπ να χαράξει μόνη της πορεία, αντιμετωπιζόμενη με περιφρόνηση, με τον Ρούμπιο να τη χαρακτηρίζει πρόσφατα ως ήπειρο που πλησιάζει σε «πολιτισμική εξαΰλωση». Οι ΗΠΑ μετακινούνται από την παγκόσμια υπεροχή σε μια νέα εποχή όπου οι στόχοι τους είναι περιορισμένοι και τοπικοί, και οι σύμμαχοί τους επιλέγονται με μυωπικές προκαταλήψεις και ιδεολογική συμβατότητα.
Η Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας του Λευκού Οίκου αναφέρεται σε «άλλες μεγάλες δυνάμεις που χωρίζονται από τεράστιους υπέροχους ωκεανούς» -πιθανότατα την Κίνα, την Ινδία και τη Ρωσία- μια ήπια συντομογραφία για το τέλος της αμερικανικής παγκόσμιας εμβέλειας και κυριαρχίας.
Σοκ, εξάντληση και «θράσος» για τους Ουκρανούς
Αυτές οι βαθιές αλλαγές δεν είναι ακαδημαϊκές ή θεωρητικές για τους Ουκρανούς, για τους οποίους σημαίνουν κρύο, άγχος, πόνο, πένθος, απώλεια και, κυρίως, ατελείωτο θάνατο. Ακόμη και μετά από τέσσερα χρόνια τραύματος που θα έπρεπε να μουδιάζει, το σοκ παραμένει απτό. Δεν είναι υπερβολή να ισχυριστεί κάποιος πως μέσα σε τέσσερα χρόνια δεν υπάρχει οικογένεια στα ανατολικά της Ουκρανίας που δεν έχει θρηνήσει νεκρό ή ακόμη κι αν δεν το έχει πράξει μέλη της είναι δηλωμένα στην τεράστια λίστα με τους αγνοούμενους.
Παρά τα χτυπήματα τις σημαντικές -και επίσημα επιβεβαιωμένες- ελλείψεις σε προσωπικό άρτια εκπαιδευμένο και ετοιμοπόλεμο αλλά και την ξεκάθαρη «αιμορραγία» από νεαρούς Ουκρανούς, που επιλέγουν ακόμη και με κίνδυνο της ζωής τους να φύγουν από τη χώρα από τα βουνά, που μοιράζεται η χώρα τους με τη Ρουμανία, τα μέτωπα παραμένουν ενεργά και το σημαντικότερο, χωρίς σημαντικές υποχωρήσεις -ειδικά στα ανατολικά.
Οι Ουκρανοί δεν επικαλούνται πλέον θάρρος και ανδρεία ούτε στις επίσημες ανακοινώσεις από το Προεδρικό Μέγαρο. Αντίθετα, όλο και πιο συχνά μιλούν για θράσος -ένα θράσος που επιτρέπει σε ομάδες το πολύ τριών ανδρών να παραμένουν στα χαρακώματα επί έναν μήνα και να καταστρέφουν κάθε ρωσική προσπάθεια διείσδυσης σε κρίσιμες περιοχές στην ανατολική Ουκρανία.
Οι γραμμές του μετώπου κινούνται γρήγορα μόνο για τους αμάχους που εξόχως «θρασείς» και επίμονοι παραμένουν στις εμπόλεμες περιοχές, αρνούμενοι να εγκαταλείψουν εστίες και αυτό που για τους ίδιους παραμένει πατρίδα.
